Bitter witloof – Terugblik op tien jaar strijd tegen de megagevangenis van Haren en de gevangeniscatastrofe in België
Het begon
allemaal zo’n twintig jaar geleden.
De
gevangenissen liepen over, zo’n tienduizend gevangenen, een teveel van 1500 mensen
voor het aantal beschikbare plaatsen in de vaak bouwvallige gevangenissen. (1) Tientallen ontsnappingen, soms
spectaculair zoals in Dendermonde (28!) of met de helikopter uit de gevangenis
van Ittre en Brugge. Revoltes alom. Het dwong de regering tot ingrijpen.
Op 18 april
2008, lanceerde de regering Leterme, met Jo Vandeurzen aan het stuur van het
ministerie van Justitie, het “Masterplan Detentie en Internering in Humane
Omstandigheden”. Het plan moest een einde maken aan de desastreuze
overbevolking in de gevangenissen. Daarnaast zou het Plan zorgen voor “humane
leef-en werkomstandigheden zowel voor gedetineerden als personeel”.
Die
objectieven zouden worden gerealiseerd door de bouw van nieuwe gevangenissen en
door de sluiting of renovatie van de oude gebouwen.
Op het
eerste gezicht klonk het allemaal mooi; gedaan met de onmenselijke toestanden
in de gevangenissen, wie kon daar tegen zijn? En, met het woord “humaan” in de
titel, moesten ook de twijfelaars gewonnen worden voor de goede intenties van
de regering.
Toeval of
niet, maar op het moment van de aankondiging van het Masterplan publiceerden we
met enkele vrienden en collega’s uit binnen- en buitenland een boekje voor de
Revue Contradictions met als titel “Sommes-nous condamnés à la prison ?
Écrits sur un monde caché”. (2) (Zijn we gedoemd tot de gevangenis? Teksten over een verborgen wereld). Iedereen
die eraan meewerkte schreef vanuit zijn eigen ervaring en overtuiging. Maar een
gemeenschappelijk inzicht was dat we in onze Westerse, imperialistische wereld
de tegenovergestelde richting uitgingen dan wat er in het Masterplan werd
beloofd. In tijden van oorlog (de oorlogen in Afghanistan en Irak woedden in
volle hevigheid), militarisering, afbraak van de Welfare state ten
voordele van de Penal state, de uitbouw van een Forteresse Europe
tegen de immigratie… zou het aantal gevangenen niet verminderen, maar hun
aantal zou exploderen; detentie zou niet meer humaan worden, maar onmenselijker
en onleefbaarder. De gevangenis, zo stelden meerdere auteurs, zou het centrum
worden waar alle tegenstellingen van de geglobaliseerde wereld zich
concentreerden en elkaar ontmoeten.
Het was
natuurlijk maar een van de vele publicaties uit die tijd en verder dan de
abonnées op de Revue Contradictions en enkele ingewijden is deze - nog steeds
actuele en lezenswaardige publicatie- nooit geraakt. En hoe dan ook wordt dit
soort publicaties door de autoriteiten weggezet als het werk vanwege “de
eeuwige malcontenten en criticasters”. Als het gaat om het realiseren van een
koerswijziging in de detentiepolitiek zijn er andere krachtsverhoudingen nodig.
Zou het met
het Masterplan ditmaal anders verlopen dan met al de vorige, mislukte plannen
om de gevangenisinflatie te bedwingen?
De
praktijk, en alleen de praktijk, zou het uitwijzen.
Het
schandaal van Tongeren:
het
gevangenismuseum wordt een jeugdgevangenis…
Na de
aankondiging van het Masterplan ging Justitie op zoek naar nieuwe
celcapaciteit. In november 2008, pas enkele maanden na de lancering van het
plan, veegde Justitie een pedagogisch project van de kaart: het
gevangenismuseum in Tongeren dat sinds drie jaar bestond moest zijn deuren
sluiten en plaats ruimen voor een jeugdgevangenis. De Vlaamse Kinderrechten
commissaris protesteerde: jonge delinquenten opsluiten in de oudste gevangenis
van België-ze dateert uit 1844- was gewoonweg not done. Het
gevangenismuseum was bovendien een uniek project over detentie, dat in enkele
jaren tijd zo’n 300 000 bezoekers over de vloer kreeg. Honderden jongeren,
groot en klein, namen er in schoolverband deel aan rondleidingen, conferenties
en toneelvoorstellingen door ex-gedetineerden en artistiek personeel.
Na de
aankondiging van de sluiting lanceerde ik met Jean-Marc Mahy, een van de
dragers van dit educatieve project, een petitie (L’appel de Cent, Sauvons le
musée-prison de Tongres). We starten een campagne in de media. In Tongeren organiseerden
we samen met een lokale actiegroep een betoging tegen de sluiting van het
museum en voor preventie en opvoeding in de strijd tegen delinquentie en
criminaliteit. Maar de regering gaf niet thuis.(3)
De eerste
Amerikaanse gevangenis in België
De brutale
sluiting van dit museum was ook een aanslag op een historisch monument. In „Prisons
and Prison Systems, A Global Encyclopedia “ van Mitchel P. Roth, wordt de
gevangenis van Tongeren genoemd als „de eerste gevangenis in België die volgens
het Pennsylvanische model werd gebouwd“, onder de impuls van de Belgische
gevangenishervormer Edouard Ducpétiaux. Ze is zo een wereldwijd erkend monument
van de sociale geschiedenis van ons land en een historische getuige van het
begin van de moderne gevangenis, waarmee vanaf de jaren 1820 in de Verenigde
Staten werd geëxperimenteerd in de Eastern State Penitentiary in Philadelphia. Een
model gebaseerd op opsluiting en observatie in individuele cellen, boetedoening
en werk in compleet isolement. De Eastern State Penitentiary in Philadelphia
stond centraal in het reisverslag “American Notes for General Circulation” van
de schrijver Charles Dickens. Dickens bezocht de gevangenis in 1842 en schreef
een aangrijpend verslag over de gruwelen van het eenzame leven van de
gevangenen, die in deze gevangenis als het ware levend begraven waren. In 1965 kreeg
deze gevangenis de titel van „ meest historische gevangenis van de Verenigde
Staten“, en behoorde ze tot de gebouwen met “een uitzonderlijke historische
betekenis”, geklasseerd als „National Historic Landmark“.
Geschiedenis
? Opvoeding ? Het kon onze Belgische beleidsmakers allemaal geen bal schelen.
De Amerikaanse
Eastern state Pentitentiary sloot zijn deuren in 1971 en werd een museum. In
België hield de overheid de gevangenis van Tongeren meer dan dertig jaar langer
open en duurde het tot 2 april 2005 voor ze werd gesloten. Met de laconieke
boodschap: „Buiten gebruik wegens onhygiënische omstandigheden”. De laatste
zeventig gevangenen werden overgebracht naar de nieuwe gevangenis van Hasselt.
De oude, historische gevangenis van Tongeren werd een gevangenismuseum, dankzij
het initiatief, de inspiratie en het werk van ontwerpster Linde Hermans, die
voor het Gallo-Romeins Museum werkte. Maar zoals gezegd, niet voor lang.
Slechts voor drie jaar, tot 2008.
… De
jeugdgevangenis wordt een gevangenis voor gevangenen-zonder-papieren
Na tien
jaar dienst als jongerengevangenis volgde een nieuwe draai. In 2019 verklaarden
dezelfde gevangenisautoriteiten, zonder enige gêne of excuses, dat deze oude
gevangenis, ik citeer, “niet aangepast was om er jongeren in op te sluiten.” Te
kleine cellen, verouderde infrastructuur, onvoldoende ruimte om aan enige
pedagogische begeleiding te doen, enzovoort. En dus, zegden ze, moest de jeugdgevangenis
dicht. Je zou denken dat toen het moment was aangebroken om het
gevangenismuseum in ere te herstellen. We lanceerden een nieuwe oproep.(4) Maar nee! Wat onaanvaardbare detentieomstandigheden waren voor jongeren
zijn dat immers niet voor gevangenen-zonder-papieren. En dus heropenden ze de
oudste gevangenis van België opnieuw om er enkele tientallen volwassenen in op
te sluiten. In augustus 2023 organiseerden de CTRG (de Centrale Toezichtsraad voor
het gevangeniswezen) en Myria (Federaal Migratiecentrum ) een gezamenlijk
bezoek van drie dagen aan de gevangenis. In hun rapport kan men het volgende
lezen: «Vijfenveertig gedetineerden, zonder verblijfsrecht, zitten daar korte
straffen uit. In de meeste gevallen krijgen ze geen bezoek en geen hulp van
buitenaf. Ze worden als uitschot behandeld en zitten 23 uur per dag opgesloten
in piepkleine cellen. De meeste van deze gedetineerden hebben geen enkele
mogelijkheid om te werken, een opleiding te volgen of andere activiteiten te
ontplooien. »(5)
Zoek het
verschil met Trump die in zijn laatste ambtstermijn niet alleen Alcatraz wil
heropenen, iets wat tot op vandaag niet kan doorgaan omwille van de kostprijs, maar
die intussen wel vijf andere oude gevangenissen heeft heropend, allemaal om er
migranten, opgepakt door ICE, in op te sluiten.
Het verhaal
van de oude, inhumane gevangenis van Tongeren zou zich herhalen voor al die
andere oude gevangenissen die moesten worden gesloten in naam van de
humanisering van de detentie. In hun plaats worden nieuwe gevangenissen gebouwd
om ze te vervangen, maar de oude – zoals die van Sint-Gillis, Berkendael,
Dendermonde, Antwerpen, en wellicht ook die van Mons – blijven gewoon open. Een
fenomeen dat meer en meer de vorm aanneemt van een apartheidssysteem, de
gevangenis met twee snelheden: de nieuwe gevangenissen voor “onze” gevangenen,
de oude voor al wie oncontroleerbaar is in de nieuwe of die als buitenlandse
afval moet worden verbannen.
Met de
sluiting van het gevangenismuseum in Tongeren werd duidelijk dat er met het
Masterplan op geen enkele manier een nieuwe kijk en praktijk zat aan te komen. Waar
zaten de middelen voor opvoeding en preventie in het Masterplan? Was het echt
de bedoeling om het aantal gevangenen te verminderen of wilden ze alleen maar
de mogelijkheid creëren om nog meer mensen op te sluiten? Wat met de sociale
noden in de volkswijken die de overgrote meerderheid van de gevangenispopulatie
toeleveren? Wat was het prijskaartje van het plan en welke financiële belangen
gingen erachter schuil? Waarom moesten de oude gevangenissen per se uit de
stadscentra verdwijnen?
Democratie
stopt waar de gevangenis begint
Het misprijzen
dat we in strijd om Tongeren meemaakten zou een constante zijn in de jaren die
volgden: de autoriteiten maken de plannen, beleggen in het beste geval een
informatiebijeenkomst, een schijnvertoning die moet doorgaan voor democratische
raadpleging, en daarna doen ze gewoon voort zoals gepland.
Van bij het
begin hing rond dit plan een triomfalisme en een reclamesfeer op zijn Trump’s.
Alsof het niet om gevangenen en gevangenissen ging, maar om de bouw van nieuwe
supermarkten. Met als hoogtepunt de pompeuze verklaringen van Van Quickenborne
(Justitie) zoals “Onder de waterlijn voltrekt er zich een stille revolutie in
het gevangeniswezen, met de gevangenis van Haren als vlaggenschip (sic)”. Hij
kreeg zelfs de kans om het voorwoord te schrijven in een boekje over
transitiehuizen en detentiehuizen met als titel “De kansenfabriek: Waarom ook
gevangenen moeten kunnen dromen” van Leen Muylkens. Ook daar had hij het over
zijn “stille revolutie in de gevangenissen” en over Haren als model. Het moest
allemaal dienen om elke discussie over alternatieven van tafel te vegen. Om te
doen vergeten dat er aan dit plan geen enkele democratische raadpleging
voorafging, niet van gevangenen en hun families, niet van ex-gedetineerden en
evenmin van de gevangeniswerkers op het terrein.
Het soort
spektakel dat moest doorgaan voor democratie begon al in 2009, precies een
maand voor de verkiezingen in juni. Op 13 mei organiseerden de ministers De
Clerck (Justitie) en Reynders (Financies en Regie der gebouwen) in de Bozar te
Brussel een groots promotie evenement. Een zogenaamd colloquium, onder de naam
“Prison Make”, een woordspeling op de populaire serie “Prison Break”.
Bedoeling was om aannemers, architecten, studiebureaus en gevangeniswerkers met
een korte presentatie te winnen voor het plan. Er was geen plaats voor
discussie op dat colloquium, maar geen nood, in de plaats kregen de deelnemers
een buffet met roze zalm en kaviaar aangeboden.
Met enkele
medestanders schreven we een oproep om dit evenement te boycotten. We vatten
post aan de ingang van de Bozar en deelden een pamflet uit tegen dit
schandelijk vertoon. Minister De Clerck kwam zelf een kijkje nemen bij onze
protestactie. Toen we hem vroegen naar een Masterplan voor de armste gemeentes
in Brussel in plaats van een Masterplan voor nieuwe gevangenissen, antwoordde
hij dat dat de bevoegdheid van zijn collega’s was. Hij hield zich bezig met de
gevangenissen, zo zei hij. Daarmee was de Belgische politiek samengevat en de discussie
afgelopen.
Haren,
het epicentrum van het Masterplan én van het verzet
Toen het
Comité van bewoners van Haren — een klein Brussels dorp in het noorden van de
stad, ingeklemd tussen het kanaal Brussel-Willebroek en de luchthaven —
ontdekte dat op een groen terrein van 15 hectare, zonder enige inspraak, de
grootste gevangenis van België zou worden gebouwd, sloegen de alarmbellen aan.
Haren is een
klein Brussels dorp waarvan de witloofteelt sinds maart 2021 door de Brusselse regering
is erkend als immaterieel cultureel erfgoed. Bij die gelegenheid prezen
ministers en schepenen enthousiast het “witte goud” waarmee Haren naam maakte.
Een Brusselse schepen benadrukte dat de witlooftraditie het unieke karakter van
het dorp onderstreept en, ondanks de kleinschaligere teelt vandaag, nog steeds
zichtbaar is in het straatbeeld. Achter die idyllische woorden schuilde echter
een heel andere ontwikkeling. Al decennialang wordt Haren, net als het noorden
van Brussel, steeds verder ingenomen door publieke infrastructuur en
privébedrijven. De MIVB/STIB bouwde er grote stelplaatsen en technische
installaties uit, Infrabel/NMBS beschikt er over spoorinfrastructuur, waaronder
een deel van het vormingsstation van Schaarbeek, en vlakbij liggen Eurocontrol
en het immense NAVO-hoofdkwartier in Evere. Ook logistieke spelers zoals de Ziegler
Group vestigden er grote distributiecentra.
Daarbovenop
kwam nu de geplande megagevangenis.
Het Comité was
heel redelijk. Het had oorspronkelijk niets tegen de inplanting van een kleine
gevangenis op de Wanson-site, het terrein van een oude ketelmakerij. Maar een
mega-gevangenis die de drie bestaande Brusselse gevangenissen van Sint-Gillis,
Vorst en Berkendael moest vervangen en inplanten in Haren, was een brug te ver.
Die drie gevangenissen moesten uit de stad verdwijnen, omdat ze, zo zei men,
oud en versleten waren, onleefbaar voor gevangenen en personeel en niet meer te
herstellen. Een leugen voor twee van de drie, zo zou later blijken.
Het Comité
werd vervoegd door Inter-Environnement Bruxelles, een Brusselse vereniging
actief op het terrein van urbanisme, ecologie en sociale kwesties. Van daaruit
startte een nadenken over de gevangenis en zijn rol in de maatschappij en
groeide er een oppositiebeweging tegen de megagevangenis die zijn gelijke niet
zou kennen.
Er ontstond
een breed front voor een heel andere aanpak van de gevangeniscrisis. Niet door
het bouwen van nieuwe muren en kooien, die alleen maar extra gevangenen zouden
opleveren. Maar door een politiek van ontvolking (désincarceration) van de
gevangenissen; door de aanpak van de reële problemen binnen de gevangenissen op
het vlak van gezondheidszorg, opvoeding, psychosociale hulp, sport, cultuur, en
door de transfert van de middelen voor nieuwe gevangenissen naar de zorg en de
sociale noden in de volkswijken
Dit front “la
plate-forme contre le désastre carcéral” van enkele honderden activisten en een
tiental organisaties zou gedurende een tiental jaar met succes de bouw van de
grootste gevangenis in België tegenhouden. Met een ongeziene creativiteit en
hardnekkigheid en een explosie aan initiatieven niet alleen tegen de
gevangenis, maar met aan de horizon de utopie van een andere wereld, zonder
uitbuiting, geweld, racisme en vernieling van de natuur. Samengevat in
twee ordewoorden die uitdrukten wat de inzet was: “Ni Prison, Ni Béton, Contre
la maxi-prison de Bruxelles et son monde” en « Des chicons, pas de
prisons »
Er volgden
petities, manifesten, boeken, films, persconferenties, interpellaties,
concerten en betogingen. Een onafgebroken juridische strijd tegen de
illegaliteit en de geheimhouding van het project en tegen het verlenen van een
omgevingsvergunning. (6) De creatie van een “ZAD du Keelbeek”, een “Zone à Défendre du
Keelbeek”, (7) een maandenlange bezetting van het toekomstige gevangenisterrein met
tenten, een yurt en een caravan tussen 2014 en 2018, telkens onderbroken door
een gewelddadige ontruiming door de politie. De aanplanting van groenten en
bomen en aardappels op het terrein door zo’n 300 patatisten: “tegen de
vernietiging van een van de laatste groene longen van Brussel en voor de
creatie van een voedingsgordel rond Brussel (une ceinture alimentaire autour de
Bruxelles)”. De uitgave van een krant Le P’tit chicon. De
productie van Keelbeek bier en fruitsap.
En toen de
bouwwerken eenmaal waren gestart volgden een blokkade van de werf door 90
activisten, het neerhalen van de metalen omheiningen en het toedienen van een
genadeslag op de maquette van de gevangenis…Op zijn beurt gevolgd door een
vervolging en bestraffing van activisten voor de rechtbank.(8)
Voor mij
kwam dit unieke front als een zuurstofbel binnen het verstikkende, alsmaar
repressievere maatschappelijk klimaat. Ik vond er mijn plaats als getuige over
mijn ervaring als (ex-) leraar in de gevangenis van Sint-Gillis en als opposant
tegen de bouw van nieuwe gevangenissen.
Ondanks dit
verzet werd de megagevangenis, “het gevangenisdorp van Haren”, op 30 september
2022 officieel geopend en met grote luister ingehuldigd. De media spraken van
een historische ommekeer in het Belgische gevangenisbeleid.
Hebben we een nederlaag geleden?
Het is een
feit: we hebben de bouw van de megagevangenis niet kunnen tegenhouden. De
autoriteiten zeggen dat het verzet allemaal tot niets heeft gediend. Ja, de
krachtsverhoudingen waren in ons nadeel. De autoriteiten voerden een
uitputtingsslag met, naarmate de tijd vorderde, alsmaar meer geweld en
processen tegen de activisten. Een brede steun vanuit het zogenaamde
“democratische middenveld”, de linkse partijen en de vakbonden bleef uit. Al
degenen die nu moord en brand schreeuwen over het rampzalige gevangenisbeleid,
de overbevolking en dies meer: waar waren ze toen we de mogelijkheid hadden om
een ommekeer te verwezenlijken?
Maar, zoals
Angela Davis, de wereldbekende Amerikaanse abolitioniste, schreef: “Een
beweging kan mislukken. Haar kampen kunnen worden vernietigd. Ze levert
misschien niets tastbaars op, leidt nergens toe… Maar we moeten denken aan de
impact van creatieve en vernieuwende actie die als voorbeeld kan dienen voor de
acties die we in de toekomst zullen ondernemen.” Dat laatste is zeker waar voor
de beweging tegen de megagevangenis van Haren.
Bitter witloof
En ten
tweede is er dat andere feit. Het feit dat aantoont dat niet zij, maar wij het
gelijk aan onze kant hadden. Het is niet
dat het me vrolijk maakt, maar na vier jaar modelgevangenis van Haren en na
bijna twintig jaar Masterplan zijn alle records op het gebied van detentie
verpulverd. We staan terug aan af. Alles is te herbeginnen. Welke minister(s)
worden ter verantwoording geroepen voor wat ronduit een ramp kan genoemd worden?
Ons land
telt nu niet alleen het grootste aantal gevangenissen per km² in Europa.
Herinnert u zich de cijfers in de eerste lijnen van dit stuk? Wel, in 2026 telt België nu bij de
veertienduizend gevangenen achter de tralies, een overbevolking met 2 700
mensen, waarvan er zevenhonderdvijftig op een matras op de grond slapen. Een
triest record sinds het einde van de tweede wereldoorlog. Tel daarbij de 11 000
die hun gevangenisstraf thuis uitzitten met een elektronische enkelband rond
hun been, de 10 000 die hun straf uitzitten onder de vorm van werkstraffen, de
3000 veroordeelden die wachten op een plaats in de gevangenis.
In de
megagevangenis van Haren die voorzien was voor zo’n 1100 gevangenen zitten er
nu 1500, waarvan er zo’n 250 op een matras op de grond moeten slapen. In de
eenpersoonscellen, een van de paradepaardjes van de modelgevangenis, worden nu
stapelbedden geïnstalleerd. En de druk om nog meer gevangenen op te nemen
stijgt met de dag. Net als de druk op gevangenen en personeel, met een
evenredige toename van het geweld. Een situatie die ook een van de fervente
verdedigers van het gevangenisdorp, zijn directeur Jurgen Van Poecke, de
handdoek in de ring deed gooien. Gedurende jaren had ook hij geen oren naar
kritiek en wuifde hij zowat alle vragen en kritieken weg. Tot ook hij tot de
conclusie kwam: “Ik heb mijn best gedaan, maar ik verlaat mijn post. Met een
enorme triestheid en spijt dat deze gevangenis niet is geworden wat ik ervan
had gehoopt”, zei hij in een interview. Het nieuws kwam even in de pers en toen niets
meer. Lessen trekken? Geen sprake van. Ze vinden wel een andere directeur,
Haren blijft, de bouw van nieuwe gevangenissen met Haren als model gaat
ongestoord verder.
We hebben
een dieptepunt bereikt. Het witloof smaakt bitter.
De
gevangenissen lijken wel op laboratoria en testbanken waar men uitprobeert hoever
men kan gaan in de massadetentie en de bijhorende onmenselijkheid. Wat vroeger
abnormaal en onaanvaardbaar was is vandaag het nieuwe normaal geworden. Hoe
meer tijd er voorbijgaat hoe meer de publieke apathie en gevoelloosheid zich
installeert. Denk maar aan de genocide in Gaza.
Ik sluit
dit stuk af met een uittreksel uit het gedicht van Bertolt Brecht “Wenn die
Untat kommt, wie der Regen fällt”, dat precies zegt wat we vandaag meemaken:
“Wanneer
het kwaad komt als vallende regen
Zoals
iemand die na kantoortijd een belangrijke brief naar de balie brengt, maar de
balie is al gesloten. Zoals iemand die de stad wil waarschuwen voor een
dreigende overstroming, maar hij spreekt een andere taal. Ze begrijpen hem
niet. Zoals een bedelaar die voor de vijfde keer op de deur klopt waar hij vier
keer iets heeft gekregen: de vijfde keer blijft hij achter met honger. Zoals iemand
wiens bloed uit een wond stroomt en op de dokter wacht: zijn bloed blijft
stromen. Zo treden ook wij op wanneer ze melden dat ons kwaad is aangedaan.
De eerste
keer dat werd gemeld dat onze vrienden werden afgeslacht, klonk er een kreet
van afschuw. Toen werden er honderd afgeslacht. Maar toen er duizend werden
afgeslacht en er geen einde kwam aan het bloedbad, verspreidde zich een deken
van stilte.
Wanneer het
kwaad als vallende regen komt, roept niemand ‘stop!’ Wanneer misdaden zich
opstapelen, worden ze onzichtbaar. Wanneer het lijden ondraaglijk wordt, worden
de kreten niet langer gehoord. Ook de kreten vallen als regen in de zomer”.
Mijn hoop
is dat er een nieuw front ontstaat naar het model van de strijd tegen Haren,
met nieuwe inzichten, nieuwe strijdplannen tegen de gevangeniscatastrofe en
zijn wereld.
(1) https://inegalites.be/Toujours-plus-de-prisons-toujours
(2) Sommes-nous condamnés à la prison ? Écrits sur un monde caché recueillis par Luk Vervaet, Contradictions 1er er 2e trimestre 2008, 205 pages, avec les collaborations de Ban Public, Kristel Beyens, Sophie Buyse , CAMPACC, Samira Benallal, Claire Capron, Jean Flinker, Jean-Marc Mahy, Tippa Naphtali, Delphine Paci, Joe Sim, Pierre Viart, Christiane Verniers, Loïc Wacquant, Daniel Wagner et Harry Westerlink
(3) In 2019 schreven we een boekje over het gevangenismuseum in
Tongeren. Le musée de Tongres est mort, Vive la prison ?, ouvrage
sous la direction de Jean-Marc Mahy, ancien détenu, éduc’acteur et Luk Vervaet,
enseignant en prison. Préface de P. Philippe Landenne sj, Postface de
Christophe Dubois, Éditions Academia, novembre 2019, 133 pages. Met bijdragen van Peter Boelens,
Fabienne Brohée, Marie-Hélène Duvivier, Linde Hermans, Joëlle Kwashin,
Françoise Ligot, Marcus, Daniel Nokin, Jean-Robin Poitevin, Christophe Remion,
Bruno Vanobbergen, Jean-claude Vimont….Het boekje zou ook een inspiratiebron
worden voor het project 9M² dat de oude gevangenis van Vorst wil ombouwen tot
een gevangenismuseum, https://www.editions-academia.be/livre-le_musee_de_tongres_est_mort_vive_la_prison_jean_marc_mahy_luk_vervaet-9782806104809-64201.html;
(6) https://www.harenobservatory.net/category/archives-et-dossiers/
(7 De Keelbeek is de naam van de beek die het braakliggend terrein waarop de gevangenis moest komen, doorkruist en tegelijk de naam van een van de laatste grote groene longen in het Brusselse.
(8) Voor een overzicht van
alle acties ondernomen tot 2019 zie het boek Ni prison, ni béton, Contre la
maxi-prison de Bruxelles et son monde, par le Collectif Vrije Keelbeek, Keelbeek libre, éditions
maelstrÖm, 321 pages. Les sites https://www.luttespaysannes.be/, http://www.harenobservatory.net :
Mégaprison de Bruxelles : Genèse d'un crime, https://www.ieb.be/
Commentaires